Kategorie materiałów Ekonomia

Przedmiot: Historia gospodarcza Wróć do kategorii

WYKŁAD 10 Wzrost i upadek realnego komunizmu

plik Pobierz WYKLAD 10 Wzrost i upadek realnego komunizmu.doc

tabele w pliku do pobrania.

Notatki do zajęć z Historii Gospodarczej
(dr M. Tymiński, dr P. Koryś)

Wykład 10:
Wzrost i upadek „realnego” komunizmu1


I. Powstanie ZSRR i socjalistycznej gospodarki nakazowej

A. Rewolucja 1917 roku
1. Głębokie przyczyny wybuchu rewolucji: nierównomierny, dysfunkcjonalny charakter rozwoju Rosji: zacofane chłopstwo, wyspy nowoczesnego przemysłu i ludności robotniczej, rewolucyjna inteligencja, niezdolność dworu i biurokracji do reform, cząstkowy charakter reform w kierunku liberalnym i monarchii konstytucyjnej po 1905 r.
2. Rewolucja 1905 r.: jej przejawem były – spadek autorytetu władz, strajki miejskie, ruchy biernego i czynnego oporu na wsi. W wyniku rewolucji wprowadzono ograniczone reformy - zniesienie obszcziny, powołanie Dumy jako zaczątków parlamentaryzmu; wprowadzone zmiany powstrzymują niepokoje, stwarzają szanse na rozwój w kierunku liberalnym. Zmiany były jednak hamowane przez dwór carski; Mikołaj II i cesarzowa Anastazja nie byli w stanie pojąć problemów, przed którymi stała Rosja.
3. Znaczenie I wojny światowej.
a. Klęska w 1915 r. - zacofana gospodarczo i technicznie Rosja, mimo mobilizacji najliczniejszej w Europie (ale bardzo źle wyposażonej i wyszkolonej) armii, nie była wstanie stawić czoła niemieckiej ofensywie.
b. Ogromne straty, wyniszczenie wojną, ludzie na froncie.
c. W efekcie następuje spadek autorytetu państwa, narastanie niezadowolenia, załamywanie się morale armii, wybuchają niepokoje na wsi i strajki w miastach.
4. W lutym 1917 r. wybucha tzw. „Rewolucja lutowa”,
a. w wyniku rewolucji abdykuje Mikołaj II;
b. pomiędzy lutym a październikiem w państwie istnieje dwuwładza – Rząd Tymczasowy oraz spontanicznie tworzące się rady (soviety), czyli zgromadzenia robotników, żołnierzy, marynarzy, rodzaj permanentnego wiecu, anarchicznej demokracji bezpośredniej.
c. na wsi narasta oporu przeciw państwu i wielkiej własności ziemskiej, pojawiają się żądania redystrybucji ziemi. Słabość rządu.
d. w kwietniu 1917 r. do Rosji wraca przywódca bolszewików Lenin; nieliczna, ale znakomicie zorganizowana partia dąży do przejęcia władzy, osłabia rząd, popierając ruchy radykalne w mieście i na wsi.
5. W listopadzie (październiku) dochodzi do obalenia Rządu Tymczasowego (w oficjalnej wersji „Wielka Socjalistyczna Rewolucja Październikowa”) i objęcia władzy w Rosji przez bolszewików.
B. Kształtowanie nowego ustroju
1. Następuje monopolizacja władzy przez bolszewików. rozwiązanie zgromadzenia konstytucyjnego, zakaz działania partii politycznych, podporządkowanie związków zawodowych, neutralizacja i osłabienie rad.
2. Partia komunistyczna (WKPb, później KPZR) zaczyna pełnić rolę struktury parapaństwowej. Sprzyja temu po pierwsze jej doświadczenie jako scentralizowanej, hierarchicznej struktury z czasów konspiracji. Najpierw w wojsku, a potem w życiu cywilnym partia nabiera cech organizacji odzwierciedlającej struktury państwowe. Staje się to charakterystyczną cechą ustroju komunistycznego - istotne decyzje podejmowane są przez instancje scentralizowanej hierarchii partyjnej (odnawianej drogą kooptacji), zaś oficjalne organy państwowe mają charakter wykonawczy.
3. Wprowadzenie terroru, powstanie Czeka (później reorganizowane jako GPU, OGPU, NKWD, KGB). Oficjalne uzasadnienie terroru - teoria dyktatury proletariatu. Obozy.
4. Neutralizacja niezadowolenia chłopów poprzez dekret o ziemi (rozdanie ziemi obszarniczej, ale pozostaje ona własnością państwą).
5. W czasie wojny domowej bolszewicy wprowadzają gospodarkę wojenną - „komunizm wojenny”. Jest to posunięcie zmierzające do zaopatrzenia armii i miast przez system rekwizycji produktów rolnych, praktyczne odejście od rynku; jest ono również zgodne z głoszona ideologią, niektórzy sądzą, że to już krok do prawdziwego komunizmu. Komunizm wojenny doprowadza do załamania gospodarczego, a zwłaszcza ogromne trudności w zaopatrzeniu miast skłania do sformułowania „Nowej Polityki Ekonomicznej”, która przywraca rynek, zwłaszcza na wsi, dopuszcza drobną przedsiębiorczość prywatną.
C. Stalin, stalinizm i industrializacja
1. Po śmierci Lenina (1924). na czołową pozycję stopniowo wysuwa się Stalin, osłabiając pozycję pozostałych „starych bolszewików”
2. W kręgach władzy dominuje przeświadczenie o konieczności industrializacji wobec zacofania Rosji, pojawia się idea „odgórnej rewolucji”. Stopniowo wprowadza się gospodarkę „planową” (nakazową), na wzór niemieckiej gospodarki wojennej, jednocześnie wycofując się z NEP – stopniowa przebudowa gospodarki w kierunku scentralizowanej, hierarchicznej struktury; w nowych warunkach wprowadzone zostają gospodarcze plany pięcioletnie.
3. Przyspieszona industrializacja.
a. Celem industrializacji było stworzenie nowoczesnej gospodarki przemysłowej, niezależnej od otoczenia kapitalistycznego („budowa socjalizmu w jednym kraju”).
b. Jednym z istotnych celów industrializacji jest wzmocnienie militarne państwa sowieckiego
c. Industrializacja miała być prowadzona planowo, jednak w rzeczywistości uprzemysłowienie miało chaotyczny charakter ze względu na trudności przeprowadzenia tego w zacofanym, chłopskim kraju, przy ogromnym braku kadr i doświadczenia; było również naśladowcze względem „drugiej rewolucji przemysłowej” i Zachodu.
4. System instytucji gospodarki nakazowej.
a. Stopniowe, jeszcze w czasie NEP, wprowadzanie planowania do gospodarki sowieckiej, przyspieszone w okresie industrializacji, spowodowało ukształtowanie się charakterystycznych dla tego systemu instytucji.
b. „Przedsiębiorstwa” utraciły szereg atrybutów przedsiębiorstwa w sensie ekonomicznym, miały w gruncie rzeczy charakter zakładów wytwórczych lub usługowych. Przekształciły się w najniższe ogniwo scentralizowanego systemu.
c. Łączone były w grupy (zjednoczenia) przedsiębiorstw o podobnym profilu, podległe z kolei ministerstwom branżowym (przemysłu ciężkiego, lekkiego, chemicznego itp.).
d. Na szczycie tej piramidy znajdowała się komisja planowana, teoretycznie organ sztabowy i doradczy rządu - w praktyce główne centrum operacyjnych decyzji gospodarczych.
e. Komisja planowania ustalała zadania (w wielkości naturalnej) dla poszczególnych gałęzi, oraz przydzielała środki do ich wykonania, te polecenia przenoszone były następnie w dół hierarchii.
f. Zadaniem jej było po pierwsze doprowadzenie do realizacji celów gospodarczych stawianych przez polityczne kierownictwo, po drugie wewnętrzne zbilansowanie całego procesu, służyła temu tzw. metoda bilansów gospodarki narodowej.
g. Systemem planowania objęte były w znacznej mierze także i gospodarstwa domowe poprzez z jednej strony racjonowanie konsumpcji, z drugiej przymus pracy, często określonego rodzaju.
h. Pieniądz w systemie nakazowym odgrywał rolę drugorzędną. Ceny miały charakter administracyjny, a decyzje podejmowane były nie poprzez porównanie efektywności różnych możliwych sposobów postępowania, lecz w oparciu o kryteria polityczne i techniczno-bilansowe.
i. System ten - mimo pozorów logiki i racjonalności - narażony był na sprzeczności i chaos, ponieważ niższe szczeble w hierarchii systematycznie oszukiwały zwierzchników, zaniżając swe możliwości produkcyjne oraz zawyżając zapotrzebowanie. Pomiędzy szczeblami toczył się zacięty przetarg o zadania i przydziały, zaś pomiędzy jednostkami na tym samym poziomie - nieformalna wymiana.
j. O pozycji w tym faktycznym układzie decydowała siła polityczna poszczególnych ogniw, zależna często od poparcia przez osoby czy układy z wyższych szczebli. Cały ten hierarchiczny system zarządzania gospodarką podlegał podwójnej kontroli politycznej - po pierwsze hierarchii partyjnej (zob. wyżej), po drugie aparatu policji politycznej (NKWD); ważnym elementem utrzymywania względnej sprawności systemu centralnego kierowania gospodarką był terror.
5. Kolektywizacja rolnictwa.
a. Istotą kolektywizacji (1929) były: likwidacja prywatnej gospodarki chłopskiej, powstanie gospodarstw zespołowych, włączonych w mechanizm gospodarki nakazowej.
b. W trakcie kolektywizacji stosowana na masową skalę przymus: masowe stosowanie terroru, „rozkułaczanie” (czyli pozbawianie ziemi i zsyłki zamożniejszych chłopów).
c. Rezultaty: spadek produkcji globalnej, spadek pogłowia trzody chlewnej, ale wzrost „nadwyżki” przekazywanej państwu (kosztem drastycznego obniżenia poziomu życia wsi). Spadek produkcji zwierzęcej pozwolił przeznaczyć zboża na wyżywienie ludzi zamiast na paszę.
d. Kolektywizacja nie była z góry zaplanowana, szukano początkowo innych metod skłonienia chłopów do produkcji towarowej na rzecz miast. Stalin stał się jej entuzjastą po zapoznaniu się z sukcesami kołchozowych eksperymentów na Uralu.
e. Kolektywizacja pozwoliła rozwiązać problem zaopatrzenia miast oraz spacyfikować chłopów, ich wielkie masy stanowiły potencjalne zagrożenie dla politycznej stabilności reżimu komunistycznego.
f. Na Ukrainie przeprowadzono ją w sposób, który doprowadził do masowego głodu (ok. 6 ml ofiar).
6. Osiągnięcia uprzemysłowienia sowieckiego. Efektem stalinowskiej industrializacji było przekształcenie ZSRR w kraj liczący się pod względem przemysłowym, a - w dłuższej perspektywie - także i w potęgę militarną.

Liczbowe efekty tego skoku przemysłowego są jednak trudne do oszacowania ze względu na niską jakość i wiarygodność dostępnych danych statystycznych. W szczególności niemal niemożliwe jest posłużenie się standardowymi zagregowanymi wskaźnikami wielkości oraz wzrostu produkcji oraz dochodu narodowego (PKB). Pośrednie wyobrażenie o skali wzrostu może jednak dać zestawienie zmian wielkości produkcji w wyrażeniu naturalnym, zamieszczone w załączonej tabeli.



Wzrost produkcji wybranych artykułów w ZSRR 1928-1940



Wielkość produkcji
1928
1940



Energia elektryczna (mld KWh)
5,0
48,3



Stal (ml t.)
4,3
18,3



Ropa (ml t.)
11,6
31,3



Węgiel (ml t.)
35,5
166,0



Cement (ml t.)
1,8
6,7



Obrabiarki (szt.)
2,0
58,4



Samochody (tys.)
0,8
145,4



Traktory (tys.)
1,3
31,6



Nawozy szt. (ml t.)
0,1
3,2



Tekstylia (mld m.)
3,0
4,5








Źródło: Alec Nove, An Economic History of the U.S.R.R., Pelican Books 1972, s. 387.



Analizując osiągnięcia sowieckiego uprzemysłowienia, należy zauważyć, że nastawione ono było przede wszystkim na produkcję dóbr kapitałowych i uzbrojenia, a nie artykułów konsumpcyjnych. Także i tu następował wzrost, jednakże konsumpcja traktowana była nie jako cel, ale jako koszt, który trzeba ponieść dla przekształcenia ZSRR w potęgę przemysłową i militarną.
7. Terror.
a. Terror stosowany był otwarcie od początków władzy sowieckiej, czyli od czasów konsolidowania władzy w okresie rewolucji i wojny domowej. W okresie stalinowskim nabrał nowego charakteru i wielkich rozmiarów. Stosowano go masowo w czasie kolektywizacji. Kolejna fala rozpoczęła się od 1934 r., gdy zamordowany został popularny sekretarz partyjnej organizacji Leningradu, Kirow (niewykluczone, że Stalin stał za tym morderstwem), a nasilenie osiągnął w 1937 r. („wielka czystka”).
b. Polegał na masowych aresztowaniach, ofiary oskarżane były o współpracę z „wywiadami państw imperialistycznych” czy podobne przewinienia, skazywane w zaocznych procesach prowadzonych w trybie administracyjnym przez samo NKWD, zsyłane do obozów pracy lub rozstrzeliwane. Narzędziem terroru stał się system obozów pracy, GUŁag.
c. Terror kierowany był przeciw części samego aparatu władzy (moskiewskie procesy „starych bolszewików”, aresztowania i procesy dowódców wojskowych, fale czystek wewnątrz samego NKWD), także ludziom o „niewłaściwym pochodzeniu” (dzieci popów, przedrewolucyjnej burżuazji). Na masową skalę kierowany był też przeciw dwóm grupom ludności: (1) „elementom społecznie niebezpiecznym” – przestępcom czy ludziom bez stałego miejsca zatrudnienia i zamieszkania, często w wyniku rewolucji czy kolektywizacji oraz (2) grupom postrzeganym jako potencjalny sojusznik wrogów zewnętrznych, a więc np. przedstawicielom niektórych grup narodowościowych (w czasie wojny hiszpańskiej, obsesja „piątej kolumny”).
d. Aresztowania realizowane przez wykonywanie narzuconych z góry planów ilościowych.
e. Terror przyhamowano w czasie II wojny światowej („Wielka Wojna Ojczyźniana”), gdy Stalin dążył do konsolidacji narodowej, następnie uległ znów wzmocnieniu – m.in. masowo wysyłano do obozów pracy tych żołnierzy, którzy wcześniej byli w niewoli niemieckiej, lub po prostu zetknęli się z Zachodem.
f. Liczbowe ustalenie skutków terroru nie jest proste, biorąc jednak pod uwagę zarówno ofiary bezpośrednie, jak i pośrednie (skutki głodu), sięgać może w ZSRR nawet 20 mln ofiar śmiertelnych.
8. Kult Stalina. Stalin kreował się (i był kreowany przez aparat propagandy) na niezwykłego przywódcę, który dzięki swemu geniuszowi jest w stanie kierować państwem radzieckim i światowym ruchem rewolucyjnym, jako następca niemal deifikowanego Lenina.
9. Społeczna baza stalinizmu. Jak wyjaśnić funkcjonowanie i względną stabilność systemu stalinowskiego wobec tak wielkich zmian społecznych, jak i rozmiarów terroru? Jest to przedmiotem sporów w historiografii. Historycy interpretujący komunizm w kategoriach totalitaryzmu kładą nacisk na atomizację społeczną, bierność i przymus. Inni zwracają uwagę na ogromne możliwości awansu społecznego, jaki te zmiany stwarzały dzięki możliwości odpływu ze wsi do miast, pracy w przemyśle, oraz dzięki wytwarzaniu się nowej, licznej warstwy aparatu biurokratycznego.

II. Podstawowe cechy systemu sowieckiego (podsumowanie)

A. System polityczny

ideologia marksistowsko - leninowska
partia typu leninowskiego
pełna kontrola nad armią, policją i administracją oraz organizacjami społecznymi (nomenklatura) – podwójna hierarchia biurokratyczna
propaganda (kontrola nad mediami) i mobilizacja
terror
centralna kontrola i kierowanie całą gospodarką w rękach partii i podporządkowanej jej biurokracji

B. Marksowski model gospodarki

wyeliminowanie prywatnej własności i jej uspołecznienie
wyeliminowanie rynku
wyeliminowanie pieniądza
wprowadzenie gospodarki naturalnej
obumieranie państwa (również w gospodarce)

C. Model gospodarki sowieckiej (ukształtowany w latach trzydziestych)

dominacja własności państwa
marginalizacja (a w niektórych sferach eliminacja) mechanizmów rynkowych i bierne wykorzystywanie instytucji pieniądza
centralne nakazowo-rozdzielcze planowanie i zarządzanie gospodarką, podporządkowane naczelnym władzom partyjnym
zhierarchizowana i wieloszczeblowa struktura gospodarki (pełna etatyzacja)
forsowna industrializacja preferująca przemysł ciężki

III. Państwa komunistyczne po śmierci Stalina

1. Śmierć Stalina i walka o sukcesję
a. W 1953 r. umiera Józef Stalin; w trakcie następnych trzech lat rozgrywa się gabinetowa walka o władzę pomiędzy jego dawnymi współpracownikami; w lipcu 1953 r. wyeliminowany zostaje Beria, przy czym pozostali pretendenci umawiają się, że nie będą więcej wobec siebie stosować terroru jako metody walki politycznej
b. W efekcie dalszych walk o sukcesję po Stalinie władza przypada Nikicie Chruszczowowi, który przejmuje kontrolę nad aparatem władzy w ZSRR (27 III 1958 r. Chruszczow usuwa ostatniego z pretendentów – Bułganina – i obejmuje stanowisko premiera)
c. Ważnym wydarzeniem dla stosunków wewnątrz ZSRR (i w całym bloku sowieckim) był XX Zjazd KPZR (14-25 II 1956), na którym Chruszczow przedstawił „tajny” referat Chruszczowa (po raz pierwszy oficjalnie powiedziano o kulcie jednostki i zbrodniach Stalina, ale nie o wszystkich); referat był zwycięstwem pragmatyków pozyskujących aparat obietnicą, że nie wróci terror a zachowane zostaną przywileje
d. Po ostatecznym przejęciu władzy przez Chruszczowa następuje stabilizacja systemu, polegająca na eliminacji konserwatystów z kierownictwa i odchodzeniu od reform systemu, którym niechętny był aparat (powstaje państwo nomenklaturowe)
2. Rewolty w państwach Europy Środkowej i stabilizacja systemu
a. Po II wojnie światowej większość państw Europy Środkowej i Wschodniej znalazła się pod dominacją ZSRR; pod dyktando Moskwy wpr ...

Ciąg dalszy w pliku do pobrania.

Wkuwanko.pl jako podmiot świadczący usługę hostingu materiałów edukacyjnych nie ponosi odpowiedzialności za ich zawartość.

Aby zgłosić naruszenie prawa autorskiego napisz do nas.

ikona Pobierz ten dokument

Wróć do kategorii

wkuwanko.pl

Wasze komentarze: dodaj komentarz

  • Nie ma jeszcze komentarzy do tego materiału.

Materiały w kategorii Historia gospodarcza [65]

  • podgląd pobierz opis Budowa stalinowskiego modelu socjalistycznego w Polsce
  • podgląd pobierz opis Dualizm agrarny w Europie
  • podgląd pobierz opis Ekonomiczne przesłanki upadku socjalizmu
  • podgląd pobierz opis Ekonomiczne znaczenie wielkich odkryć geograficznych
  • podgląd pobierz opis Globalizacja gospodarki kapitalistycznej w końcu XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarcze podstawy imperiów starożytnych
  • podgląd pobierz opis Gospodarka feudalna w średniowiecznej Polsce
  • podgląd pobierz opis Gospodarka folwarczno- pańszczyźniana w Polsce
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Francji po epoce napoleońskiej.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Francji w XVII w. Polityka Calberta J.B.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Hiszpanii w XVI wieku.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Holandii w XVII w.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Japonii w II połowie XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka średniowiecza
  • podgląd pobierz opis Gospodarka światowa w II połowie XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka światowa w okresie międzywojennym
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Niemiec na przełomie XIX i XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka państw socjalistycznych po II wojnie światowej
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Polski po II wojnie światowej
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Polski po II wojnie światowej
[ Misja ] [ Regulamin ] [ Kontakt ] [ Reklama ]   © wkuwanko.pl 2008-2017 właściciel serwisu SZLIFF

Partnerzy: matzoo.pl matmag.pl batmat.pl onlinefm.pl pisupisu.pl Matematyka radio online